De monsteroverwinning van de PVV is geen ongeluk, geen plotselinge ontsporing van “het volk” en zelfs niet in de eerste plaats het succes van Geert Wilders. Het is het eindproduct van dertien jaar VVD-beleid. Wie echt wil begrijpen waarom extreemrechts nu zo groot is geworden, moet niet naar de PVV kijken, maar naar de partij die al die jaren aan de knoppen zat: de VVD.
Dertien jaar lang was de VVD de dominante macht in Nederland. In kabinetten, in de Tweede Kamer, in de Eerste Kamer, in provincies, gemeenten en bestuurskamers. Mark Rutte was niet zomaar premier, hij was het gezicht van een tijdperk. Een tijdperk waarin economische groei werd verkocht als vooruitgang, terwijl een steeds groter deel van de bevolking juist achteruitging. Wonen werd onbetaalbaar, vaste banen verdwenen, zorg en onderwijs werden uitgekleed, energie werd een luxeproduct en bestaanszekerheid veranderde in een gunst in plaats van een recht.
Tegelijkertijd werden multinationals ontzien, vermogens belast met fluwelen handschoenen en kregen grote bedrijven structureel fiscale voordelen. Nederland werd een belastingparadijs voor het grootkapitaal en een hindernisbaan voor gewone burgers. Wie weinig had, moest vechten om te overleven. Wie veel had, kreeg er steeds meer bij. Dat is geen links frame, dat is de feitelijke uitkomst van dertien jaar neoliberaal beleid.
En toen, midden in een opeenstapeling van crises – klimaat, woningnood, energie, oorlog, migratie – trok de VVD doodleuk zelf de stekker uit het kabinet. Niet omdat het land onbestuurbaar was, maar omdat het politiek strategisch beter uitkwam. Eigenbelang boven landsbelang. De partij die altijd roept dat ze “verantwoordelijkheid neemt”, vluchtte op het moment dat die verantwoordelijkheid echt pijn begon te doen.
Daarmee werd het cynisme definitief. Want als zelfs de partij die al dertien jaar regeert niet meer wil regeren, waarom zou iemand het systeem dan nog vertrouwen? In dat vacuüm groeit geen gematigdheid, maar woede. Geen nuance, maar rancune. Precies het klimaat waarin extreemrechts floreert.
De VVD maakte het nog erger door tijdens de campagne openlijk te flirten met de PVV. Eerst kon samenwerking “best”. Toen weer niet. Daarna toch misschien. En uiteindelijk weer niet. Maar toen was het al te laat. De VVD had de PVV genormaliseerd, gelegitimeerd en grootgemaakt. Wat jarenlang “onacceptabel” heette, werd ineens een serieuze optie. Daarmee gaf de VVD Wilders precies wat hij nodig had: erkenning als machtsfactor.
De boodschap aan de kiezer was helder, ook al bedoelde de VVD het misschien anders: stem je boosheid maar af bij Wilders, want hij hoort er nu gewoon bij. Dat bleek een geopende doos van Pandora. Het monster dat de VVD zelf had losgelaten, liet zich niet meer temmen.
De PVV-winst is dus geen breuk met het verleden, maar de logische consequentie ervan. Extreemrechts groeit niet in een vacuüm, maar in een samenleving waar mensen zich structureel genegeerd, uitgeknepen en machteloos voelen. Waar instituties falen, vertrouwen verdampt en politiek vooral lijkt te draaien om aandeelhouders, lobbyisten en carrièretijgers.
En nu mag Mark Rutte vertrekken naar de NAVO, alsof hij een succesvolle manager is die wordt gepromoveerd. Het voelt eerder als politieke vlucht vooruit. Dertien jaar lang leidde hij een land waarin de sociale samenhang afbrokkelde, de ongelijkheid explodeerde en het fundament onder de democratie langzaam werd weggevreten. Dat hij nu als internationaal staatsman wordt binnengehaald, is bijna ironisch.
De PVV is het symptoom. De VVD is de oorzaak. Wie dat niet onder ogen wil zien, begrijpt niets van deze verkiezingsuitslag. Extreemrechts is niet uit het niets opgestaan, het is grootgebracht. Door beleid dat structureel faalde voor de meerderheid en structureel werkte voor de bovenlaag. Als je mensen jarenlang vertelt dat ze pech hebben, dat de markt het oplost en dat solidariteit “links hobbyisme” is, moet je niet verbaasd zijn als ze uiteindelijk stemmen op iemand die belooft het hele systeem te slopen.
