(Extreem)rechts gaat de problemen pas zien als ze er niets meer aan kunnen doen

Op de laatste dag van 2023 hangt er geen feeststemming in de lucht, maar onweer. Niet het soort onweer dat vanzelf weer overtrekt, maar een langzaam samenpakkend front dat 2024 dreigt te veranderen in een politiek en maatschappelijk kantelpunt. Een jaar waarin meer dan de helft van de wereldbevolking naar de stembus gaat, maar waarin democratie opvallend vaak wordt ingeruild voor haar karikatuur: autoritaire leiders die zeggen “het volk” te vertegenwoordigen, terwijl ze in werkelijkheid vooral hun eigen macht en die van een kleine elite veiligstellen.

Wat we zien is geen toevallige golf, maar een structurele verschuiving. Extreemrechts verkoopt overal hetzelfde verhaal: de natie is in gevaar, de buitenlander is de vijand, “woke” is de ondergang van de beschaving en sterke leiders zijn de enige oplossing. Het is een politiek sprookje dat inspeelt op angst, nostalgie en frustratie. Een geïdealiseerd verleden dat nooit heeft bestaan wordt gepresenteerd als toekomstvisie. En miljoenen mensen, murw geslagen door onzekerheid, lopen erachteraan alsof het een reddingsboei is.

De ironie is dat extreemrechts zichzelf presenteert als anti-elite, terwijl het in de praktijk juist de meest klassieke machtsstructuren reproduceert: autoritair bestuur, afbraak van rechtsstaat, beperking van burgerrechten en een economie die vooral de superrijken dient. Wie goed kijkt ziet dat deze partijen zelden oplossingen bieden voor woningnood, armoede, zorg of klimaat. Ze bieden vooral vijandbeelden. Migranten, minderheden, journalisten, rechters, wetenschappers. Altijd iemand om de schuld te geven, zodat niemand naar de echte machtsverhoudingen kijkt.

“Wokisme” is daarbij het perfecte scheldwoord geworden. Het staat inmiddels voor alles wat extreemrechts niet bevalt: gelijkheid, diversiteit, klimaatbeleid, sociale rechtvaardigheid, kritische journalistiek. In feite is wokisme niets anders dan de erkenning dat de samenleving divers is en dat die diversiteit rechten verdient. Dat mensen verschillend zijn, verschillend leven, verschillend denken. Maar juist dat pluralisme is voor autoritaire ideologieën ondraaglijk. Die willen één norm, één waarheid, één identiteit. Alles wat daarvan afwijkt wordt gezien als bedreiging.

Het gevaar wordt nog groter doordat gevestigde partijen meegaan in deze retoriek. Uit angst om kiezers te verliezen, nemen ze de taal van extreemrechts over: harder op migratie, kritischer op mensenrechten, sceptischer over klimaat. Ze denken extreemrechts te neutraliseren door het te kopiëren. In werkelijkheid legitimeren ze het. Ze verschuiven het politieke midden naar rechts en maken ideeën die vroeger onacceptabel waren ineens “normaal”. Dat is geen strategie, dat is capitulatie.

Daar komt een geopolitieke dimensie bij die nauwelijks wordt uitgesproken. Veel extreemrechtse partijen in Europa zijn openlijk of stilzwijgend pro-Kremlin. Ze worden financieel gesteund, ideologisch gevoed en herhalen letterlijk Russische propaganda. Oekraïne is daarbij de lakmoesproef. Niet omdat het conflict ver weg is, maar omdat het gaat over de kernvraag: kiezen we voor democratie of voor brute machtspolitiek? In 2024 dreigt de steun voor Oekraïne af te brokkelen, niet omdat Rusland moreel gelijk heeft, maar omdat steeds meer landen leiders krijgen die liever naar Moskou luisteren dan naar hun eigen grondwetten.

Zo ontstaat een wereld waarin autoritaire regimes elkaar versterken. Waar burgerrechten worden uitgehold onder het mom van “veiligheid”. Waar media worden weggezet als vijanden. Waar rechters worden aangevallen, universiteiten verdacht gemaakt en wetenschap ondergeschikt wordt aan ideologie. En altijd met dezelfde belofte: wij beschermen jullie tegen chaos. Terwijl ze die chaos juist zelf creëren.

Het meest tragische is dat veel kiezers pas zullen beseffen wat er gebeurt als het te laat is. Autoritaire regimes worden niet afgeschaft via verkiezingen, maar via crisis. Eerst stemmen mensen op de Rattenvanger van Hamelen omdat hij zo mooi fluit. Pas wanneer ze bij de afgrond staan, horen ze de dissonant.

2024 wordt geen donker jaar omdat “links faalt”, maar omdat extreemrechts wint. Niet door een staatsgreep, maar via de stembus. Democratie die zichzelf afschaft, met applaus van haar eigen kiezers. Dat is geen dystopie uit een roman. Dat is het scenario waar we nu al middenin zitten.

Fijn 2024 gewenst.

Over niet al te lange tijd zal Nederland smeken om premier Frans Timmermans

Laten we eerlijk zijn: geen enkel serieus probleem in Nederland wordt opgelost door moslims het land uit te gooien, niet-blanke mensen te weren, wolven af te schieten, kerncentrales overal neer te plempen en opnieuw gas uit Groningen te pompen. Energie wordt daarmee niet gratis, klimaatverandering verdwijnt niet achter een hek en bestaanszekerheid keert niet terug door vijandbeelden te creëren. Dat zijn geen oplossingen, dat zijn slogans. Maar als extreemrechts werkelijk gelooft dat dit wél werkt, dan moeten we ze misschien maar één ding gunnen: de kans om het te bewijzen.

Links kan blijven waarschuwen. Kan blijven uitleggen dat een kabinet met PVV, VVD, NSC en BBB een gevaar vormt voor de rechtsstaat, voor minderheden, voor persvrijheid en voor sociale zekerheid. We kunnen wijzen op Rusland, Turkije en Hongarije, waar leiders via verkiezingen aan de macht kwamen en daarna systematisch de democratie begonnen af te breken. We kunnen analyseren hoe autoritaire regimes altijd beginnen met het ondermijnen van rechters, journalisten en wetenschappers. We kunnen blijven schrijven, debatteren, demonstreren, posten, roepen en waarschuwen.

Maar het probleem is simpel: het heeft niet gewerkt. De Nederlandse kiezer heeft op 22 november anders beslist. Niet ondanks de waarschuwingen, maar er dwars doorheen. En misschien is dat de harde realiteit waar links eindelijk iets mee moet: de boodschap komt niet aan. Niet omdat ze inhoudelijk fout is, maar omdat ze emotioneel niet meer resoneert. Mensen willen geen analyses meer, ze willen ervaren. Ze willen voelen.

Zoals mijn opa altijd zei: wie niet horen wil, moet voelen. En precies daar zit de paradoxale les van dit moment. Misschien moet extreemrechts inderdaad maar regeren. Niet omdat het goed is, maar omdat het onvermijdelijk is. Zolang extreemrechts in de oppositie zit, kan het blijven roepen dat “alles anders kan”, dat “links alles kapot heeft gemaakt” en dat “zij de waarheid durven zeggen”. Zodra ze zelf verantwoordelijk worden, verdampt die mythe.

Dan blijkt ineens dat migratie niet simpel “te stoppen” is zonder internationale afspraken. Dat energie niet goedkoop wordt door gaswinning of kerncentrales, maar juist duurder en complexer. Dat de EU niet zomaar te verlaten of te negeren is zonder economische schade. Dat veiligheid niet groeit door repressie, maar juist instabiliteit oplevert. Dat klimaatproblemen zich niets aantrekken van nationalistische praatjes. En dat de verzorgingsstaat niet te redden valt met belastingverlagingen voor bedrijven en bezuinigingen op publieke voorzieningen.

De geschiedenis laat dat patroon overal zien. In het Verenigd Koninkrijk liet de conservatieve regering zich meeslepen door extreemrechts en eindigde met Brexit, economische chaos en internationale isolatie. In Polen, Spanje, Portugal en Denemarken liepen rechts-conservatieve regeringen vast op hun eigen onuitvoerbare plannen en werden uiteindelijk weggestemd. Overal bleek hetzelfde: extreemrechts kan schreeuwen, maar niet besturen.

In Nederland zal dat niet anders zijn. De PVV is geen partij, maar een eenmansbedrijf zonder interne democratie, zonder tegenspraak, zonder kader. Wilders is geen coalitiepartner, maar een ongeleid projectiel. Hij laat zich niet binden aan afspraken en zal op elk moment zijn eigen koers varen, ongeacht de gevolgen. NSC en VVD zullen voortdurend brandjes moeten blussen, zich moeten verantwoorden voor uitspraken die ze niet hebben gedaan, en hun geloofwaardigheid zien verdampen.

En laten we ook niet doen alsof de VVD een stabiele factor is. Die partij regeert op peilingen, niet op principes. Zodra de wind draait, trekt ze zonder gêne de stekker eruit. Dan valt het kabinet niet door links, maar door interne spanningen, opportunisme en bestuurlijke chaos.

Laat extreemrechts dus maar regeren. Laat ze hun beloften proberen waar te maken. Laat ze botsen met de werkelijkheid. Laat ze ontdekken dat politiek geen Twitter is en dat slogans geen beleid zijn. Want pas wanneer de mythe sterft in de praktijk, ontstaat er weer ruimte voor realisme.

En dan, pas dan, zal Nederland zich afvragen hoe het zover heeft kunnen komen. Dan zal de roep om redelijkheid, om stabiliteit, om sociaal en democratisch bestuur weer terugkeren. Dan zal men smeken om iemand die problemen niet vereenvoudigt tot vijandbeelden, maar ze daadwerkelijk probeert op te lossen.

En ja, dan klinkt er misschien weer die zin:
“Frans, vergeef ons onze zonden en verlos ons van het extreemrechtse kwaad.”

Niet omdat links ineens gelijk heeft gekregen.
Maar omdat extreemrechts zichzelf definitief heeft ontmaskerd.

Gaat Talpa de NPO kopen?

De overname van RTL Nederland door het Belgische DPG Media voor 1,1 miljard euro is op het eerste gezicht gewoon een zakelijke deal. Twee mediabedrijven, een hoop geld, wat zenders die van eigenaar wisselen. Maar wie iets verder kijkt ziet geen marktlogica, maar een structurele verschuiving in de macht over het Nederlandse medialandschap. Een verschuiving die gevaarlijker is dan ze lijkt, juist omdat ze zich zo geruisloos voltrekt.

Met de aankoop van RTL4, RTL5, RTL7, RTL8, BuienRadar en Videoland haalt DPG in één klap een enorm stuk van de Nederlandse commerciële televisie binnen. Daarmee blijven er feitelijk nog maar twee grote spelers over: DPG en Talpa. Twee mediaconcerns die samen het grootste deel van kranten, tijdschriften, radio, televisie en online nieuwsplatforms in handen hebben. Dat is geen gezonde mediamarkt meer, dat is een duopolie. En duopolies zijn funest voor pluriformiteit, journalistieke onafhankelijkheid en democratische controle.

De ironie wil dat het juist DPG was dat eerder bij de mededingingsautoriteit protesteerde tegen de overname van RTL door Talpa. Toen heette het dat De Mol te machtig zou worden. Nu doet DPG precies hetzelfde, maar dan met Belgische handtekening. Het verschil? DPG had nog geen televisiezenders in Nederland, dus mocht het wel. Juridisch klopt dat misschien. Democratisch is het een gotspe.

En daarmee is het verhaal nog niet eens compleet. Want wie denkt dat dit het eindpunt is, vergist zich. De echte prooi ligt nog op tafel: de NPO.

Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog stevent Nederland af op een kabinet waarin extreemrechts een dominante rol speelt. De PVV wil al jaren de NPO opheffen. Forum voor Democratie wil de publieke omroep “saneren”, wat in de praktijk betekent: ideologisch zuiveren. BBB en NSC klagen voortdurend dat de NPO “te links” is. En de VVD ziet de publieke sector sowieso liever als handelswaar dan als democratische infrastructuur. Alle politieke ingrediënten zijn aanwezig voor een historische stap: de ontmanteling en privatisering van de publieke omroep.

Daar komt een financieel argument bij dat politiek uiterst bruikbaar is. De staatskas is leeg, zeggen ze. Door jarenlange belastingcadeaus aan multinationals en superrijken – precies de achterban van partijen als VVD – moet er worden bezuinigd. En wat verkoop je dan als eerste? Bezittingen. Publieke eigendommen. De NPO.

En wie staat er klaar met de portemonnee? John de Mol. Dezelfde John de Mol die met Talpa al heeft laten zien welk geluid hij probleemloos faciliteert. Die Johan Derksen, Wilfred Genee en René van der Gijp binnenhaalde als dagelijkse politieke entertainmentmachine. Die opiniemakers als Gerard Joling en Angela de Jong ruim baan geeft. Miljonairs die worden betaald door een miljardair, met een duidelijk ideologisch profiel: rechts, nationalistisch, anti-“woke”, anti-publiek.

Als de NPO wordt verkocht aan Talpa ontstaat een medialandschap waarin letterlijk twee bedrijven bepalen wat Nederland ziet, hoort en leest. DPG en Talpa. Beide commercieel. Beide ideologisch niet neutraal. Beide met sterke belangen bij het bestaande economische en politieke machtssysteem. Dat is geen vrije pers meer, dat is geconcentreerde macht.

Het wordt nog cynischer wann

eer je bedenkt dat dezelfde partijen die nu klagen over een “linkse NPO” jarenlang probleemloos meewerkten aan een publieke omroep die steeds rechtser werd. Toen BNNVARA zich terugtrok uit Op1, vroegen commentatoren zich hardop af of de NPO niet te veel naar rechts was opgeschoven. Kort daarna won extreemrechts de verkiezingen met overmacht. Media vormen geen kiezers in één dag, maar ze verschuiven wel degelijk het denkraam waarbinnen politiek plaatsvindt.

En dat is precies waar dit over gaat. Niet over België, niet over RTL, niet eens over John de Mol. Het gaat over wie de werkelijkheid mag definiëren. Wie bepaalt welk verhaal dominant is. Welke stemmen structureel worden gehoord en welke verdwijnen.

Een land met twee mediabedrijven en een extreemrechts kabinet is geen democratie meer, maar een geregisseerde publieke ruimte. Waar “meningen” worden verkocht als nieuws. Waar kritiek wordt weggezet als activisme. Waar journalisten vervangen worden door opiniemakers en entertainment.

De overname van RTL door DPG is geen losstaand incident. Het is een schaakzet in een groter spel. En de volgende zet ligt al klaar: de NPO.

Niet omdat dat economisch logisch is.
Maar omdat het politiek perfect past in het langzaam, maar doelbewust afbreken van de democratische infrastructuur.
Stap voor stap. Zonder revolutie. Zonder tanks.
Gewoon met contracten, deals en aandeelhouders.

De stille dood van de democratie

Geef die Wildersrevolte even een kans, schreef het FD vlak na de verkiezingen. Ons politieke stelsel kan best tegen een stootje. ‘Een weerbare democratie heeft geen reden om bang te zijn voor Wilders’, was de conclusie.

Na het lezen van het boek “How Democracy Dies” ben ik daar niet zo zeker van. Harvard politicologen Steven Levitsky en Daniel Ziblatt beschrijven hoe moderne democratieën afbrokkelen. Dat gaat meestal niet via een militaire coup of abrupt afschaffen van de grondwet. Dat gebeurt in stapjes, die soms onopgemerkt blijven.

Als een radicaalrechts Kamerlid een ‘Polenmeldpunt’ opzet en de premier dat niet veroordeelt. Brokkel, brokkel. Als hij journalisten ‘tuig van de richel’ noemt. Brokkel. Als hij de ene minister stelselmatig uitmaakt voor ‘heks’, en de ander verdacht maakt vanwege haar afkomst. Brokkel de brokkel. Als iemand die alle korans, moskeeën en Islamitische scholen wil uitbannen door serieuze media ’Geert Milders’ wordt genoemd en wordt geroemd om zijn ‘gevoel voor humor’. Als het Jeugdjournaal hem aankondigt als de lijsttrekker die ‘het liefst drie keer achter elkaar in de Droomvlucht gaat, en gek is op katten’. Brokkel. Als een kabinet met de PVV opeens ‘centrum rechts’ wordt genoemd. Brokkel, brokkel, brokkel.

Levitsky en Ziblatt laten zien dat autocraten steeds via dezelfde weg aan de macht komen. Ze worden verkozen of sluiten allianties met gevestigde politieke partijen. Elke keer geloofden die dat de deur openzetten zou helpen op het radicaal rechtse gedachtegoed klein te houden. Maar dat plan, zo weer intussen ook het VVD campagneteam, werkt averechts.

Demagogen zijn overal. En hoewel de reactie van de media ertoe doen, is die van politieke partijen het belangrijkst. Zij zijn de poortwachters van de democratie, zeggen de Harvard politicologen. Wie de democratie effectief wil verdedigen, moet extremisten isoleren en verslaan. Zie Oostenrijk in 2016. Nadat de kandidaat van de centrumrechtse partij (ÖVP) in de eerste ronde was uitgeschakeld, steunden de centrumrechtse leiders met frisse tegenzin de Groene partij. Alles om te voorkomen dat de radicaal rechts (FPÖ) aan de macht zou komen. De strategie werkte: de FPÖ werd verslagen en de Groenen leverden de president.

Met hun handreiking naar de PVV legitimeren VVD en NSC het racisme, de islamofobie, de transfobie, het klimaatontkennen, het Poetin knuffelen, het seksisme en het anti-Europa sentiment dat Wilders al twintig jaar spuit. Ze vergoelijken het: hij belooft dat hij zijn standpunten ‘in de ijskast’ zal zetten, en dat hij premier ‘van alle Nederlanders’ zal zijn.

De geschiedenis belooft ons iets anders.

 Bron: Sophie van Gool (FD, 12 december 2023)