Op de laatste dag van 2023 hangt er geen feeststemming in de lucht, maar onweer. Niet het soort onweer dat vanzelf weer overtrekt, maar een langzaam samenpakkend front dat 2024 dreigt te veranderen in een politiek en maatschappelijk kantelpunt. Een jaar waarin meer dan de helft van de wereldbevolking naar de stembus gaat, maar waarin democratie opvallend vaak wordt ingeruild voor haar karikatuur: autoritaire leiders die zeggen “het volk” te vertegenwoordigen, terwijl ze in werkelijkheid vooral hun eigen macht en die van een kleine elite veiligstellen.
Wat we zien is geen toevallige golf, maar een structurele verschuiving. Extreemrechts verkoopt overal hetzelfde verhaal: de natie is in gevaar, de buitenlander is de vijand, “woke” is de ondergang van de beschaving en sterke leiders zijn de enige oplossing. Het is een politiek sprookje dat inspeelt op angst, nostalgie en frustratie. Een geïdealiseerd verleden dat nooit heeft bestaan wordt gepresenteerd als toekomstvisie. En miljoenen mensen, murw geslagen door onzekerheid, lopen erachteraan alsof het een reddingsboei is.
De ironie is dat extreemrechts zichzelf presenteert als anti-elite, terwijl het in de praktijk juist de meest klassieke machtsstructuren reproduceert: autoritair bestuur, afbraak van rechtsstaat, beperking van burgerrechten en een economie die vooral de superrijken dient. Wie goed kijkt ziet dat deze partijen zelden oplossingen bieden voor woningnood, armoede, zorg of klimaat. Ze bieden vooral vijandbeelden. Migranten, minderheden, journalisten, rechters, wetenschappers. Altijd iemand om de schuld te geven, zodat niemand naar de echte machtsverhoudingen kijkt.
“Wokisme” is daarbij het perfecte scheldwoord geworden. Het staat inmiddels voor alles wat extreemrechts niet bevalt: gelijkheid, diversiteit, klimaatbeleid, sociale rechtvaardigheid, kritische journalistiek. In feite is wokisme niets anders dan de erkenning dat de samenleving divers is en dat die diversiteit rechten verdient. Dat mensen verschillend zijn, verschillend leven, verschillend denken. Maar juist dat pluralisme is voor autoritaire ideologieën ondraaglijk. Die willen één norm, één waarheid, één identiteit. Alles wat daarvan afwijkt wordt gezien als bedreiging.
Het gevaar wordt nog groter doordat gevestigde partijen meegaan in deze retoriek. Uit angst om kiezers te verliezen, nemen ze de taal van extreemrechts over: harder op migratie, kritischer op mensenrechten, sceptischer over klimaat. Ze denken extreemrechts te neutraliseren door het te kopiëren. In werkelijkheid legitimeren ze het. Ze verschuiven het politieke midden naar rechts en maken ideeën die vroeger onacceptabel waren ineens “normaal”. Dat is geen strategie, dat is capitulatie.
Daar komt een geopolitieke dimensie bij die nauwelijks wordt uitgesproken. Veel extreemrechtse partijen in Europa zijn openlijk of stilzwijgend pro-Kremlin. Ze worden financieel gesteund, ideologisch gevoed en herhalen letterlijk Russische propaganda. Oekraïne is daarbij de lakmoesproef. Niet omdat het conflict ver weg is, maar omdat het gaat over de kernvraag: kiezen we voor democratie of voor brute machtspolitiek? In 2024 dreigt de steun voor Oekraïne af te brokkelen, niet omdat Rusland moreel gelijk heeft, maar omdat steeds meer landen leiders krijgen die liever naar Moskou luisteren dan naar hun eigen grondwetten.
Zo ontstaat een wereld waarin autoritaire regimes elkaar versterken. Waar burgerrechten worden uitgehold onder het mom van “veiligheid”. Waar media worden weggezet als vijanden. Waar rechters worden aangevallen, universiteiten verdacht gemaakt en wetenschap ondergeschikt wordt aan ideologie. En altijd met dezelfde belofte: wij beschermen jullie tegen chaos. Terwijl ze die chaos juist zelf creëren.
Het meest tragische is dat veel kiezers pas zullen beseffen wat er gebeurt als het te laat is. Autoritaire regimes worden niet afgeschaft via verkiezingen, maar via crisis. Eerst stemmen mensen op de Rattenvanger van Hamelen omdat hij zo mooi fluit. Pas wanneer ze bij de afgrond staan, horen ze de dissonant.
2024 wordt geen donker jaar omdat “links faalt”, maar omdat extreemrechts wint. Niet door een staatsgreep, maar via de stembus. Democratie die zichzelf afschaft, met applaus van haar eigen kiezers. Dat is geen dystopie uit een roman. Dat is het scenario waar we nu al middenin zitten.
Fijn 2024 gewenst.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten