Het systeemrisico van de AI hype

De huidige golf van investeringen in kunstmatige intelligentie laat zien dat de wereldeconomie opnieuw afglijdt naar een systeem waarin waarderingen steeds verder los komen te staan van reële prestaties. Net als in de jaren voorafgaand aan de bankencrisis van 2008 zijn verwachtingen, modellen en toekomstscenario’s belangrijker geworden dan bewezen rendement, duurzame bedrijfsmodellen of maatschappelijke meerwaarde. Bedrijven die zich positioneren rond AI worden in korte tijd gewaardeerd op honderden miljarden dollars, ondanks het ontbreken van stabiele inkomsten, transparante kostenstructuren en tastbare resultaten op lange termijn.

Tegelijkertijd heeft zich een ingrijpende machtsconcentratie voltrokken. Een handvol technologiebedrijven beheert inmiddels de digitale infrastructuur waarop moderne samenlevingen draaien. Cloudplatforms, communicatienetwerken, besturingssystemen, zoekmachines, sociale netwerken, datastromen en in toenemende mate AI-modellen zijn in handen gekomen van enkele private ondernemingen die niet langer slechts markten bedienen, maar functioneren als de ruggengraat van economie, overheid en publieke dienstverlening. Deze bedrijven zijn daarmee geen gewone marktspelers meer, maar feitelijke nutsvoorzieningen zonder democratische legitimiteit of structurele publieke controle.

Door deze concentratie zijn grote techbedrijven per definitie ‘too big to fail’ geworden. Hun mogelijke ondergang zou niet slechts financiële schade veroorzaken, maar directe maatschappelijke ontwrichting. Overheden, ziekenhuizen, energiebedrijven, logistieke netwerken en media zijn afhankelijk geworden van digitale systemen die zij niet zelf beheren en niet zelfstandig kunnen vervangen. Waar in 2008 vooral banken moesten worden gered om het financiële systeem overeind te houden, dreigt bij een nieuwe crisis niet alleen een marktprobleem, maar een infrastructuurcrisis van de samenleving zelf.

De hoge waarderingen in de techsector worden bovendien gedragen door dezelfde mechanismen die eerder leidden tot de kredietcrisis. Complexiteit zorgt ervoor dat vrijwel niemand nog volledig begrijpt hoe de onderliggende technologieën economisch moeten renderen. Tegelijk ontstaat een autoriteitsillusie rond ‘de slimste mensen ter wereld’ die deze systemen ontwerpen, waardoor kritische vragen worden vervangen door vertrouwen in expertise en reputatie. Daarbovenop komt moreel risico: grote spelers weten dat hun maatschappelijke belang zo groot is dat zij in noodsituaties waarschijnlijk toch gered zullen worden, met publiek geld.

Het gevolg is een perverse dynamiek waarin privaat kapitaal wordt gevoed door publieke middelen, terwijl de risico’s collectief worden gedragen. Overheidscontracten, subsidies en belastingvoordelen versterken de machtspositie van Big Tech, terwijl de winsten worden geprivatiseerd en de mogelijke verliezen uiteindelijk bij de samenleving terechtkomen. De markt disciplineert deze bedrijven niet langer, en de staat beschikt niet over voldoende instrumenten om hun macht effectief te reguleren.

De kern van het probleem is dat efficiëntie, schaalvergroting en winstmaximalisatie hebben geleid tot een economisch systeem met enkele digitale ‘single points of failure’. Innovatie en concurrentie zijn vervangen door afhankelijkheid en centralisatie. De samenleving is verschoven van een markteconomie met veel spelers naar een platformeconomie met oligarchische trekken, waarin een kleine elite van technologiebedrijven een disproportionele invloed uitoefent op economie, informatievoorziening en infrastructuur.

Het gevaar ligt daarom niet alleen in een mogelijke AI-zeepbel, maar in een systeem dat structureel is gebouwd op hebzucht, overwaardering en machtsconcentratie. Net als in 2008 wordt opnieuw een economische werkelijkheid gecreëerd die grotendeels op verwachtingen en modellen bestaat. Het verschil is dat een volgende crash niet alleen de financiële markten zal raken, maar de operationele werking van de samenleving zelf. Dat maakt de huidige situatie geen abstract risico, maar een reëel en groeiend systeemgevaar.

Lees ook: Opinie Paultje: De AI-zeepbel van Elon Musk