De VVD wankelt: kan de partij de neerwaartse trend keren?

De Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) staat voor een van de zwaarste beproevingen in haar naoorlogse geschiedenis. Waar de partij onder Mark Rutte jarenlang de onbetwiste machtsfactor in de Nederlandse politiek was, worstelt zij onder diens opvolger Dylan Yesilgöz met dalende peilingen, interne verdeeldheid en een steeds drukker speelveld op de rechterflank. De vraag rijst of de partij bij de komende verkiezingen van 29 oktober haar positie als traditionele bestuurderspartij kan behouden, of dat zij blijvend terrein verliest.

De erfenis van Mark Rutte is in veel opzichten dubbelzinnig. Enerzijds bracht hij de VVD tot ongekende hoogte: meer dan tien jaar lang leverde hij de premier, en de partij was stevig vertegenwoordigd in alle bestuurslagen. Anderzijds was de organisatie sterk afhankelijk geworden van zijn persoonlijke gezag en politieke vaardigheden. Toen Rutte in 2023 zijn vertrek aankondigde, bleek dat opvolging ingewikkeld. Prominente VVD’ers als Klaas Dijkhoff en Edith Schippers bedankten voor het leiderschap, waarna Dylan Yesilgöz, destijds minister van Justitie en Veiligheid, de rol op zich nam.

Onder Yesilgöz koos de VVD voor een duidelijke koerswijziging. Waar Rutte na de val van zijn eerste kabinet afstand had genomen van de PVV, besloot zij de samenwerking opnieuw te zoeken. Dat resulteerde in een coalitie met de PVV en de BoerBurgerBeweging. Het kabinet dat daaruit voortkwam kende echter een moeizame start. Ministers raakten verwikkeld in lastige dossiers, partijleiders voerden hun meningsverschillen publiekelijk via sociale media en de rol van premier Dick Schoof werd vaak overschaduwd door Geert Wilders, die als fractievoorzitter van de grootste partij een belangrijke stem had in de koers van het kabinet.

De spanningen binnen de coalitie leidden tot een kwetsbare bestuursbasis. Daarbij speelde ook mee dat het kabinet-Rutte IV eerder ten val was gekomen over het dossier van gezinshereniging voor asielzoekers, een kwestie waarbij Yesilgöz een bepalende rol had gespeeld. Hoewel ze hiervoor geen directe politieke verantwoordelijkheid droeg, bleef de kwestie aan haar leiderschap kleven en werd ze regelmatig aangesproken op wisselende standpunten en verklaringen.

Tegelijkertijd bevindt de VVD zich in een veranderend politiek landschap. Het aantal partijen dat zich op de rechterflank van het spectrum profileert, is de afgelopen jaren gegroeid. Naast de PVV en BBB presenteren ook kleinere partijen vergelijkbare standpunten over thema’s als migratie en veiligheid. Voor kiezers lijken de verschillen soms gering, waardoor de concurrentie om dezelfde achterban hevig is. Deze versplintering maakt het voor de VVD moeilijk zich te onderscheiden, en heeft niet alleen bijgedragen aan de val van het meest recente kabinet, maar ook geleid tot een felle concurrentiestrijd waarin de partij haar dominante positie dreigt te verliezen.

De centrale vraag is of de VVD haar profiel opnieuw kan uitvinden. Waar de partij traditioneel bekendstond om bestuurlijke degelijkheid en economische stabiliteit, schuift zij nu meer op richting het populistische discours dat ook door concurrenten wordt gevoerd. Voor sommige kiezers biedt dat herkenning, voor anderen juist reden om zich af te keren.

De verkiezingen van 29 oktober zullen laten zien of de VVD haar rol als grootste en meest invloedrijke bestuurderspartij kan behouden, of dat de neerwaartse trend structureel blijkt. In dat laatste geval zou de partij een historische positie in de Nederlandse politiek verliezen en staat zij voor de uitdaging zichzelf opnieuw uit te vinden in een steeds meer versplinterd rechts landschap.

De kiezer is het zat. En dat heeft de wereld geweten.

Opiniepeilers wereldwijd mogen zich achter de oren krabben nu ze zowel de Brexit als de Amerikaanse presidentsverkiezingen helemaal verkeerd hebben voorspeld. Ze zaten er niet een beetje naast, zoals met de bekende foutmarge. Niet één opiniepeiler heeft de overwinning van zakenman Donald Trump bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen voorspeld. Niemand, ook de honderden Amerika kenners op radio en televisie niet, heeft de klinkende overwinning zien aankomen. Iedere opiniepeiler, zelfs die Republikeins gezind waren, ging uit van een klinkende overwinning van Hillary Clinton. Zo’n klinkende overwinning, dat zelfs het Trump kamp geen vertrouwen meer had in een goede afloop. En laten we eerlijk wezen: ook de schrijver van dit stukje zat ernaast.

Hoe anders verliep het. De Amerikanen stemden massaal op Donald Trump. Vooral omdat ze het establishment zat waren. Vooral omdat de gevestigde politiek in de tas zat bij de grote bedrijven. Rijke industriëlen die politici voor veel geld sponsorden en in ruil daarvoor belastingvoordelen en politieke steun voor hun producten of diensten kregen. Hillary Clinton was een onderdeel van die regenten. Al eerder in de verkiezingscampagne gaf haar tegenstrever Bernie Sanders aan dat ze in de tas zat bij grote bedrijven op Wallstreet, voor wie ze voor veel geld toespraken gaf. Toespraken á raison de 325.000 dollar per keer. Toespraken waarin ze het tegenovergestelde beweerde van wat ze tegen haar kiezers zei. Die kiezers hebben haar daarvoor afgestraft.

Een stem op Donald Trump was een stem tegen de regenten die op kosten van de belastingbetaler hun zakken vulden. Regenten die belastingvoordeeltjes aan grote bedrijven gaven terwijl de gewone Amerikaan twee tot drie banen in de week bekleedde omdat deze anders niet rond kwam. Bedrijven die via Ierland en Nederland grote sommen geld weg sluisden naar bankrekeningen in obscure belastingparadijzen waardoor de Amerikaanse schatkist zich weer dieper in de schulden kon steken. Regenten die alleen maar beter werden van handelsverdragen als CETA en TTIP. Regenten die vooral heel goed voor zichzelf zorgden en het land in puin achterlieten.

Gaat dat met Donald Trump veranderen? Deels wel. Trump zal geen Derde Wereldoorlog starten, zoals de Democraten de wereld met succes wijs maakten. Trump zal het Amerikaanse leger meer gaan inzetten voor het beschermen van Amerikaanse belangen en het eigen territorium. Als landen in nood zitten en de hulp van het Amerikaanse leger willen, zoals Europese landen dat tot nut toe graag deden, dan krijgen ze daarvoor een factuur. Prima! Donald Trump zal zijn focus vooral op het binnenland richten. De Verenigde Staten willen niet langer de politieman van de wereld zijn. Er is simpelweg geen geld meer voor. Bovendien is er onder de Amerikaanse bevolking ook geen steun meer voor.

Er heeft een politieke aardverschuiving plaatsgevonden die in 2017 ongetwijfeld naar Europa zal overwaaien. Want dan zijn er in onder andere Nederland, Frankrijk en Duitsland verkiezingen. Verwacht wordt dat ook hier de partijen die tegen de gevestigde orde zijn veel stemmen zullen binnenhalen ten koste van de traditionele partijen. Want ook in Europa doen politici zich te goed aan grote sommen geld van bedrijven, die op grote schaal belastingen ontduiken en gebruik van hun producten in wetten vastleggen. Partijen als die van Geert Wilders, Marine Le Pen en Frauke Petry gaan in 2017 hoge ogen gooien.

Het gaat niet alleen maar om buitenlanderhaat. Het is niet alleen het bouwen van een muur. Een idee waar we allemaal smadelijk om hebben gelachen. De kiezer is het zat. En dat heeft de wereld geweten.

Poging tot linkse samenwerking is iedere verkiezingen opnieuw het initiatief van de partij die het laagst staat in de peilingen

De schrijver van dit stukje was hem bijna alweer vergeten. Maar het is verkiezingstijd en dan steekt ‘ie toch de kop weer op. Er wordt gekeken naar de peilingen, de mening op straat en naar eigen onderzoeken. Wat elke zichzelf respecterende partij heeft een eigen onderzoeksbureau. Die afdelingen gaan vaak veel verder dan Maurice de Hond, IPSOS of EenVandaag. De verkiezingsuitslagen die zijn rapporteren liggen altijd dichterbij de waarheid gewoonweg omdat het onderzoek langer duurt en intensiever wordt gevoerd. Maar als uit die onderzoeken én uit de peilingen blijkt dat één van de drie grote linkse partijen bij de komende Tweede Kamerverkiezingen kansloos is dan is ‘ie er weer: de linkse samenwerking.

De Socialistische Partij heeft al een keer avances gemaakt op de PvdA. Jan Marijnissen wilde destijds het ‘beroemde kopje koffie met Femke Halsema en Wouter Bos’. Tijdens de laatste dagen van de verkiezingen in 2012 deed SP-leider Emile Roemer een laatste poging om samen met de PvdA een links blok te vormen zodat een samenwerking met PvdA en VVD te voorkomen. Een wanhoopsdaad, want de SP was de verkiezingsperiode in gegaan met een monsterzege in het vooruitzicht maar zag die door forse blunders van Roemer als sneeuw voor de zon verdwijnen. GroenLinks heeft ook al een keer het bed in willen duiken. Femke Halsema heeft al meerdere keren gelonkt naar een samenwerking met de PvdA. In 2012 sloeg de PvdA terug door diezelfde Halsema te vragen voor een ministerspost in het Kabinet VVD/PvdA. Halsema weigerde overigens.

In beide gevallen hadden de sociaaldemocraten daar weinig trek in. Het ging de PvdA veel te veel voor de wind. En dat is nou precies het probleem met die linkse samenwerking. De partij die bij de komende verkiezingen kansloos lijkt doet een poging weer een linkse samenwerking aan te gaan. Deze keer deed dus de PvdA een poging om met GroenLinks en SP een links blok te vormen maar die hebben daar klaarblijkelijk weinig zin in. PvdA leider Diederik Samsom wilde zelfs al praten over een fusie met GroenLinks maar die hebben ook daar weinig zin in. Het gaat GroenLinks immers veel te goed. Vooral op lokaal niveau hebben ze in veel colleges van Burgemeester en Wethouders de PvdA uit het college gegooid en zijn er zelf in gaan zitten. Bekende voorbeelden zijn Groningen en Utrecht; beiden jarenlang steden waar de PvdA bijna niet meer uit het lokaal bestuur weg te denken was. In andere besturen (Amsterdam, Tilburg, provincies Groningen en Zuid Holland) heeft de SP de plaats ingenomen van de PvdA. Dus ook de SP gaat het momenteel erg goed. Al moet worden opgemerkt dat de SP in de peilingen nauwelijks profiteert van de impopulariteit van de PvdA.

Het is ontegenzeglijk dat deze Tweede Kamerverkiezingen een gevecht op rechts zullen worden. Geert Wilders maakt met zijn PVV de grootste kans op de eindzege, gevolgd door de VVD van Mark Rutte. Maar de VVD heeft erg veel last van nieuwkomers als Libertarische Partij, LEF, Ondernemerspartij, VNL en Forum voor Democratie, die het rechtse feestje komen verstieren. Dat gevecht zal ertoe leiden dat het landschap verder wordt versplinterd en een rechtse samenwerking met CDA, VVD en D66 vrijwel niet zonder PvdA en/of GroenLinks kan. En dan is het nog maar eens afwachten wat er van zo’n linkse samenwerking overblijft. Als die er ooit komt…